Biến động gần đây trong lĩnh vực hàng hóa của Indonesia xuất phát từ những tín hiệu trái chiều liên quan đến các chính sách tài khóa mới. Các bên tham gia thị trường hiện đang đánh giá tác động của hai cơ chế quản lý riêng biệt: thuế lợi nhuận bất thường áp dụng rộng hơn đối với các hàng hóa khối lượng lớn như than đá, niken và thuế xuất khẩu có mục tiêu. Việc đánh đồng hai chính sách này đã tạo ra mức độ bất định lớn trên thị trường, đẩy giá niken toàn cầu tăng vọt trong tuần này. Để hiểu rõ tâm lý lo ngại hiện tại của thị trường, vốn đã lên đến đỉnh điểm với đợt tăng mạnh của giá niken toàn cầu trong tuần này, cần làm rõ tiến trình thảo luận chính sách, phân biệt các cơ chế tài khóa đang được xem xét và đánh giá khả năng triển khai của chúng.
Bối cảnh: Từ thảo luận rộng về thuế lợi nhuận bất thường đến thuế xuất khẩu có mục tiêu
Câu chuyện xoay quanh các loại thuế hàng hóa mới tại Indonesia không xuất hiện chỉ sau một đêm; trái lại, nó đã phát triển qua nhiều giai đoạn phát tín hiệu chính sách khác nhau. Diễn biến chính sách hiện nay đã hình thành theo từng giai đoạn. Các cuộc thảo luận ban đầu, được nhấn mạnh qua phát biểu của Bộ trưởng Điều phối các vấn đề Kinh tế Airlangga Hartarto ngày 13/3/2026, tập trung vào khả năng áp dụng thuế lợi nhuận bất thường. Biện pháp tài khóa quy mô rộng này nhằm thu phần lợi nhuận vượt mức từ các nhà xuất khẩu than đá, dầu cọ và kim loại cơ bản như niken, vàng và đồng trong giai đoạn giá toàn cầu tăng cao, chủ yếu đóng vai trò là công cụ tạo nguồn thu vĩ mô.
Tuy nhiên, cuộc thảo luận đã chuyển hướng mạnh vào ngày 25/3/2026. Theo Bloomberg, đã xuất hiện tin rằng Tổng thống Indonesia chính thức phê duyệt thuế xuất khẩu nhắm riêng vào than đá và niken. Tiêu đề này ngay lập tức trở thành chất xúc tác, khiến giá niken trên LME và SHFE tăng vọt.
Sự nhầm lẫn hiện đang bao trùm thị trường bắt nguồn từ việc đánh đồng hai hướng chính sách riêng biệt này: khái niệm thuế lợi nhuận bất thường trước đó, tập trung vào tăng thu ngân sách và được các bộ trưởng kinh tế thúc đẩy, với loại thuế xuất khẩu niken mới được phê duyệt, mang tính chiến lược hơn và nhằm buộc quá trình công nghiệp hóa hạ nguồn tiến xa hơn.
Phân tích & Nhận định: Tiền lệ của “thuế lợi nhuận bất thường”
Để đánh giá chính xác tác động của những tin đồn này, cần hiểu rằng khái niệm “thuế lợi nhuận bất thường” không hoàn toàn là điều chưa từng có trong khuôn khổ quản lý của Indonesia, đặc biệt đối với các hàng hóa khối lượng lớn.
Trên thực tế, trước đây đã từng tồn tại một cấu trúc thuế lợi nhuận bất thường, dù thường được che dưới tên gọi tiền bản quyền lũy tiến và nguồn thu nhà nước ngoài thuế (PNBP). Đối với ngành than đá, chính phủ đã áp dụng hệ thống tiền bản quyền theo bậc gắn với giá chuẩn Harga Batubara Acuan (HBA). Khi giá than tăng lên các ngưỡng cao hơn, tỷ lệ tiền bản quyền tự động tăng theo, về thực chất hoạt động như một cơ chế thu phần lợi nhuận bất thường.
Tương tự, trước đây ngành niken cũng sử dụng Giá Chuẩn Nội địa (HPM) và các cấu trúc tiền bản quyền liên quan để điều chỉnh theo các đợt tăng giá toàn cầu. Cần lưu ý rằng chính phủ trước đây từng thử nghiệm các quy định cụ thể về lợi nhuận bất thường đối với sản phẩm hạ nguồn, dù lập trường quản lý gần đây đã cứng rắn hơn. Chẳng hạn, theo Quy định Chính phủ (GR) số 26/2022, một cơ chế ưu đãi lợi nhuận bất thường đặc thù đã được áp dụng cho niken matte: khi giá vượt 21.000 USD/tấn, mức tiền bản quyền thực tế được giảm từ mức tiêu chuẩn 2% xuống 1%. (Phiên bản cũ)
Tuy nhiên, chính sách ưu đãi này đã chính thức bị bãi bỏ theo Quy định Chính phủ số 19/2025 mới ban hành. Việc xóa bỏ ưu đãi này cho thấy sự chuyển hướng rõ rệt sang tăng cường thu ngân sách nhà nước. Do đó, các tin đồn gần đây về “thuế lợi nhuận bất thường” chủ yếu xoay quanh việc tiếp tục siết chặt các khung hiện có này hoặc áp thêm phụ thu đối với biên lợi nhuận hoạt động vượt trên một ngưỡng nhất định. (Phiên bản mới)
Ngược lại, thuế xuất khẩu nickel vừa được phê duyệt có chức năng chính khác. Vì vậy, nó hoàn toàn khác với khái niệm thuế lợi nhuận bất thường. Thay vì chỉ nhằm thu từ lợi nhuận đột biến, thuế xuất khẩu đối với nickel bán chế biến (như NPI, MHP, FeNi và nickel matte) là một công cụ mang tính cơ cấu, được thiết kế để hạn chế xuất khẩu các sản phẩm có giá trị gia tăng thấp. Đây là sự tiếp nối tự nhiên của chương trình hạ nguồn hóa (hilirisasi) của Indonesia, nhằm buộc các nhà sản xuất xây dựng nhà máy thép không gỉ và tiền chất pin xe điện trong nước tại Indonesia, thay vì xuất hàng trung gian sang Trung Quốc.
Trong khi thuế lợi nhuận bất thường biến động theo giá thị trường, thuế xuất khẩu là một chi phí cơ cấu thường trực được cộng vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Kết luận: Sắp triển khai trong bối cảnh vẫn đang tiếp tục thảo luận
Mặc dù các tiêu đề đã khẳng định việc cơ quan hành pháp phê duyệt và mốc triển khai mục tiêu là ngày 1 tháng 4 năm 2026, các chi tiết thực thi cụ thể hiện vẫn đang được các bộ ngành liên quan xem xét.
Hiện tại, các chi tiết cụ thể, bao gồm việc các mức 5%, 8% và 11% được đề xuất sẽ được chuyển đổi như thế nào từ than đá sang các phân loại vật liệu nickel cụ thể (ví dụ: NPI, MHP và matte hàm lượng cao), cần phải được khẩn trương hoàn tất trước thời hạn tháng 4. Bộ Năng lượng và Tài nguyên Khoáng sản (ESDM), Bộ Tài chính và Bộ Điều phối Các vấn đề Hàng hải và Đầu tư đang nỗ lực cân bằng giữa tối ưu hóa nguồn thu nhà nước và nhu cầu duy trì năng lực cạnh tranh chi phí toàn cầu của các nhà máy luyện kim trong nước. Giai đoạn thảo luận này không nên được hiểu là sự đảo ngược chính sách. Theo hiểu biết của SMM và các kiểm chứng trong ngành, khả năng triển khai các biện pháp tài khóa này là rất cao. Dù cách áp dụng biểu thuế cụ thể có thể được thiết kế để giảm thiểu các cú sốc vận hành tức thời đối với ngành luyện kim trong nước, định hướng chính sách cơ bản cho thấy thời kỳ xuất khẩu miễn thuế đối với các sản phẩm nickel trung gian có thể sắp chấm dứt dứt khoát.
