Những nút chai sâm banh ở Brussels có lẽ đã được mở quá sớm.
Vào ngày 14 tháng 1 năm 2026, Ủy ban Châu Âu đã đưa ra một thông cáo báo chí bay bổng để kỷ niệm việc Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) chính thức bước vào "Giai đoạn Xác định". Trong diễn ngôn chính thức, đây là một thành tựu của số hóa: hơn 10.000 tờ khai hải quan được xác minh trong thời gian thực, với hệ thống vận hành trơn tru như lụa.
Tuy nhiên, nếu chúng ta chuyển góc nhìn từ các bàn làm việc ở Brussels đến các nhà môi giới hải quan tại Hamburg, các thương nhân thép ở Rotterdam, và các quan chức hải quan hiện đang chìm ngập trong giấy tờ trên khắp lục địa, một bức tranh hoàn toàn khác biệt hiện ra.
Những gì chúng ta chứng kiến là một cơn "ngừng tim" hành chính được tô vẽ cẩn thận.
Cuộc điều tra chi tiết vào bảy tuần đầu tiên của năm 2026 tiết lộ rằng việc triển khai CBAM còn xa mới đạt được sự hào nhoáng như các quan chức tuyên bố. Ngược lại, bị ảnh hưởng bởi các lỗi dữ liệu cấp thấp đáng ngờ, tình trạng tồn đọng phê duyệt thảm khốc và các bản vá tạm thời chông chênh, cơ chế hiện đang sa lầy trong cuộc khủng hoảng kép về tính hợp pháp và hoạt động.
I. Giá trị "Mặc định" Phi lý: Khi Thép không gỉ của Đài Loan "Biến thành" Than đá của Indonesia
Nếu phải tìm một điểm chú giải đại diện cho sự hỗn loạn này, "Tranh cãi về Giá trị Mặc định" sẽ là lựa chọn không thể chối cãi.
Đối với các nhà nhập khẩu không thể có được dữ liệu phát thải carbon chính xác từ các nhà máy thượng nguồn, các "giá trị mặc định" chính thức của EU là một cứu cánh. Đáng lẽ đây phải là một đường cơ sở xuất phát từ tính toán khoa học nghiêm ngặt. Thế nhưng, trong tài liệu dài 2.400 trang được phát hành vào ngày 31 tháng 12 năm 2025, chỉ vài giờ trước khi quy tắc mới có hiệu lực, các chuyên gia ngành đã chứng kiến một cảnh tượng kinh ngạc.
Đây không chỉ đơn thuần là sai số; nó trông giống một vở kịch viễn tưởng về luyện kim hơn.
Các hiệp hội ngành đã chỉ ra rằng khi Tổng cục Thuế và Liên minh Hải quan (DG TAXUD) thiết lập các giá trị mặc định về phát thải carbon cho thép không gỉ từ khu vực Đài Loan, các bảng dữ liệu chứa các lỗi cấu trúc đáng ngờ, mang dấu vết của một công việc "sao chép-dán" từ cấu trúc dữ liệu của Indonesia.
Hậu quả?Trong thế giới thực, việc gia công một phôi thép thành ống chính xác đòi hỏi lượng điện năng đáng kể, nghĩa là thành phẩm về lý thuyết phải có phát thải cao hơn bán thành phẩm. Thế nhưng, trong bảng công bố của EU, các bên liên quan trong ngành đã chỉ ra hiện tượng "bán thành phẩm thép không gỉ của Đài Loan được cho là phát thải nhiều hơn thành phẩm", chất vấn kịch liệt tính hợp lý của nó.
Trong luyện kim, điều này là bất khả thi; thế nhưng trên bảng tính Excel của giới quan liêu, nó lại trở thành căn cứ pháp lý.
Tai hại hơn, ngành thép không gỉ Đài Loan chủ yếu dựa vào Lò hồ quang điện (EAF) và tái chế phế liệu, dẫn đến lượng khí thải carbon tương đối thấp. Ngược lại, ngành thép không gỉ Indonesia phụ thuộc nhiều vào Nickel Pig Iron (NPI) và điện than, tạo ra lượng phát thải cực cao. Sự "sơ suất" đáng ngờ này của EU chẳng khác nào gán ép lượng calo của một suất thịt kho tàu đậm đà cho một đĩa salad vườn thanh đạm. Hệ quả trực tiếp là người mua thép không gỉ Đài Loan tại châu Âu phải đối mặt với chi phí tài chính bị đẩy lên một cách nhân tạo.
II. Tỷ lệ thông qua 27%: Đạo quân 15.000 doanh nghiệp bị chặn cửa
Nếu tranh cãi dữ liệu là "tổn thương mô mềm", thì tình trạng tồn đọng trong phê duyệt hành chính chính là "gãy xương phức tạp" chí mạng.
Quy tắc cốt lõi của giai đoạn chính thức CBAM rất đơn giản: không có tư cách "người khai báo được ủy quyền", bạn không thể nhập khẩu. Điều này đồng nghĩa mọi công ty muốn xuất một con ốc hay tấm nhôm vào châu Âu trước hết phải có được "tấm vé thông hành".
Thực tế rất khắc nghiệt. Theo thông cáo báo chí chính thức của Ủy ban châu Âu, tính đến ngày 7/1, hơn 12.000 chủ thể trên toàn EU đã nộp đơn đăng ký, nhưng chỉ hơn 4.100 đơn được phê duyệt (tỷ lệ thông qua khoảng 34%). Tuy nhiên, ước tính từ giới chuyên môn cho thấy đến cuối tháng 2, số đơn đăng ký đã tăng lên khoảng 15.000, khiến tỷ lệ thông qua giảm xuống chỉ còn khoảng 27%.
Số lượng khổng lồ còn lại đã đi đâu? Họ đang mắc kẹt trong hệ thống xét duyệt quá tải của các Cơ quan có thẩm quyền quốc gia (NCA). Tại Đức, do lượng đơn đăng ký quá lớn, tập đoàn logistics DSV đã ra thông báo công khai rằng họ không thể hỗ trợ khách hàng về ủy quyền và đăng ký CBAM, buộc hàng nghìn doanh nghiệp vừa và nhỏ phải lao vào hệ thống báo cáo phức tạp như ruồi không đầu. Tại Pháp, quy trình xác thực kỹ thuật số phức tạp đã biến đơn đăng ký thành một mê cung chỉ có hacker mới có thể điều hướng.
Để ngăn các cảng biển châu Âu tê liệt, EU buộc phải áp dụng một "liều thuốc giảm đau": Mã Hải quan Y238.
Đây là "giấy thông hành" tạm thời, cho phép các doanh nghiệp nộp đơn trước ngày 31 tháng 3 nhưng chưa được phê duyệt được tiếp tục lưu thông hàng hóa. Nhưng đừng nhầm lẫn, điều này chỉ kéo dài thời gian chờ nổ.
III. Chiến lược im lặng và rủi ro "truy thu hậu kiểm"
Đối mặt với sự hoài nghi của ngành, Brussels dường như đã chọn chiến lược PR cũ kỹ nhất: im lặng.
Mặc dù các tập đoàn lớn như Tập đoàn Gerber đã đưa ra cảnh báo kỹ thuật chi tiết từ ngày 9 tháng 1, chỉ ra sự vô lý trong dữ liệu Đài Loan/Indonesia, giới công nghiệp ghi nhận tính đến cuối tháng 2, chưa có "Bản sửa lỗi" chính thức nào được ban hành để sửa đổi hợp pháp các giá trị mặc định. Phiên bản Excel cập nhật ngày 13 tháng 2 chỉ bổ sung tuyên bố miễn trừ trách nhiệm: "chỉ để tham khảo".
Thái độ cứng nhắc này chuyển toàn bộ rủi ro sang doanh nghiệp.
Với các công ty hiện dựa vào biện pháp tạm thời Y238, nguy cơ thực sự không phải là "hàng hóa có được thông quan hay không", mà là "liệu họ có bị truy thu phạt sau này hay không". Cơ quan chức năng đã công khai cảnh báo rằng nếu đơn xin ủy quyền cuối cùng bị từ chối, các quốc gia thành viên có thể, theo Điều 26 (2)/(2a) của Quy định CBAM, áp dụng hình phạt truy thu đối với hàng hóa nhập khẩu trong thời gian chờ. Mức phạt như vậy trong một số trường hợp có thể lên tới 3 đến 5 lần mức phạt tiêu chuẩn. Nói cách khác, đây không phải là lỗi thủ tục; mà là rủi ro tuân thủ có thể ảnh hưởng trực tiếp đến dòng tiền và bảng cân đối kế toán.
Kết luận: Ai phải trả giá cho sự ngạo mạn?
CBAM lẽ ra phải là viên ngọc quý trong tham vọng khí hậu của EU, ngọn hải đăng cho thương mại xanh toàn cầu. Nhưng khung cảnh mở đầu năm 2026 khiến nó trông giống một Tòa tháp Babel chưa hoàn thiện hơn.
Từ "bóng ma dữ liệu" ám ảnh ngành công nghiệp đến các kênh phê duyệt ùn tắc nghiêm trọng, cú "hạ cánh cứng" này phơi bày khoảng cách lớn giữa tham vọng quản lý và năng lực hành chính.
Đối với các nhà nhập khẩu châu Âu, mỗi ngày giờ đây là một cuộc vật lộn trong sương mù. Họ buộc phải tính toán không chỉ lượng khí thải carbon, mà còn cả chi phí của sự bất ổn chính sách. Và đối với Ủy ban châu Âu, nếu không thể thoát khỏi sự "im lặng" kiêu ngạo này và làm rõ những tranh cãi vận hành nổi cộm, thứ CBAM đánh mất sẽ không chỉ là độ chính xác của dữ liệu; mà còn là sự tin tưởng của các đối tác thương mại toàn cầu.
